“फूलको आँसु” गीतसंग्रहमाथिको यो समालोचना केवल कृतिको सामान्य समीक्षा होइन, मानवीय संवेदना, प्रेम, पीडा र नेपाली जीवनचेतनाको गहिरो अभिव्यक्ति उजागर गर्ने प्रयास हो। गीतकार गोविन्द हुमागाईंका गीतहरूमा पारिवारिक माया, सामाजिक यथार्थ, राष्ट्रिय भावना र जीवनदर्शन सहज र प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत भएका छन्। प्रस्तुत विश्लेषणले यस कृतिभित्र निहित भाव, सन्देश र नेपालीपनलाई समेट्दै पाठकलाई गम्भीर रूपमा सोच्न प्रेरित गर्ने उद्देश्य राखेको छ।
प्रस्तुत छ अन्तर्राष्ट्रिय गीतकार सङ्घका अध्यक्ष डा. हरि उप्रेतीद्वारा लिखित समालोचना।
••••••••
गीतसंग्रह “फूलको आँसु” माथिको समालोचनात्मक प्रस्तुतीकरण
आदरणीय अध्यक्षज्यू, प्रमुख अतिथिज्यू, मञ्चासीन महानुभावहरू, साहित्यप्रेमी उपस्थित सज्जनवृन्द तथा नेपाली भाषा, साहित्य रगीत–संगीतलाई माया गर्ने सम्पूर्ण आत्मीयजनहरूमा हार्दिक नमस्कार।
आज हामी यहाँ एउटा साधारण गीतसंग्रहको विमोचनका लागि मात्र भेलाभएका होइनौं; हामी एउटा यस्तो भावनात्मक संसारको साक्षात्कार गर्नएकत्रित भएका छौं, जहाँ मानवीय पीडा, प्रेम, स्मृति, मातृत्व, सामाजिकयथार्थ, राष्ट्रिय चेतना र जीवनदर्शन गीतका शब्दहरूमा धड्किरहेका छन्।गीतकार गोविन्द हुमागाईंको गीतसंग्रह “फूलको आँसु” केवल गीतहरूकोसंग्रह मात्र होइन, यो मानवीय संवेदनाको गहिरो अभिलेख हो। पुस्तककोशीर्षक नै अत्यन्त प्रतीकात्मक छ—फूल, जसले सौन्दर्य र कोमलताकोप्रतिनिधित्व गर्छ; र आँसु, जसले पीडा, विरह र अनुभूतिको गहिराइलाईसंकेत गर्छ। शीर्षकभित्रै कृतिको भावविश्व लुकेको छ।
यस गीतसंग्रहका गीतहरू पढ्दै जाँदा पाठक वा श्रोता केवल मनोरञ्जनकोसंसारमा प्रवेश गर्दैन; ऊ आफ्नो जीवन, समाज, परिवार, प्रेम, विछोड रअस्तित्वसँग पुनः संवाद गर्न बाध्य हुन्छ। यही कारणले “फूलको आँसु” लाईकेवल गीतात्मक कृति नभई सामाजिक र भावनात्मक दस्तावेजका रूपमापनि हेर्न सकिन्छ।
सबैभन्दा पहिले, यस कृतिको प्रमुख शक्ति यसको भावनात्मक प्रामाणिकताहो। गीतकारले कृत्रिम भावुकता सिर्जना गरेका छैनन्; बरु जीवन भोगाइबाटनिस्किएका अनुभूतिहरूलाई सहज भाषामा अभिव्यक्त गरेका छन्।उदाहरणका रूपमा “बाबाको टोपी” शीर्षकको गीतलाई लिन सकिन्छ। यसगीतमा बाबुको संघर्ष, त्याग र सन्तानप्रतिको समर्पण अत्यन्त मार्मिक ढंगलेचित्रित गरिएको छ। बाबुले पसिना बगाएर सन्तानको भविष्य निर्माण गरे पनिअन्ततः सन्तानले त्यही त्याग बिर्सिने अवस्थाप्रति गीतकारको पीडा गहिरोरूपमा व्यक्त भएको छ।
यो गीत केवल एउटा परिवारको कथा होइन; आधुनिक समाजमा कमजोरबन्दै गएको पारिवारिक संवेदनाको चित्र हो। आजको उपभोक्तावादीसमाजमा वृद्ध आमाबुबाको उपेक्षा भइरहेका सन्दर्भमा यो गीतले नैतिक प्रश्नउठाउँछ। यही नै गीतकारको सामाजिक चेतना हो।
त्यस्तै, मातृत्वप्रतिको श्रद्धा यस संग्रहको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। “मायाकोमुहानबाट” भन्ने गीतमा आमालाई केवल जैविक जन्मदात्रीका रूपमा नभईत्याग, करुणा र जीवनशक्तिको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।गीतकार लेख्छन् कि हजार गीत लेखे पनि आमाको ममताको वर्णन पूर्ण हुनसक्दैन।
यस प्रकारका गीतहरूले नेपाली समाजको पारिवारिक मूल्य प्रणालीलाईपुनर्जीवित गर्ने प्रयास गरेका छन्। आधुनिकताको प्रभावले कमजोर हुँदैगएको आत्मीय सम्बन्धलाई गीतकारले भावनात्मक रूपमा पुनर्स्मरणगराएका छन्।
यस संग्रहमा प्रेम अत्यन्त व्यापक रूपमा उपस्थित छ। तर यो प्रेम केवलरूमानी आकर्षणमा सीमित छैन। यहाँ प्रेममा समर्पण छ, प्रतीक्षा छ, पीडा छ, विछोड छ, र आत्मिक सम्बन्धको खोज पनि छ। “तिमी छौ र त” भन्ने गीतमाप्रेमलाई जीवनको अधुरोपन पूरा गर्ने शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।प्रेमले जीवनलाई अर्थ दिन्छ भन्ने धारणा गीतभरि प्रवाहित छ।
तर प्रेमको अर्को पाटो विरह र विछोड पनि हो। “जब सुनेँ”, “मेरो तस्बिर”, “मुटुभरि माया छ” जस्ता गीतहरूमा विछोडको गहिरो मनोविज्ञान व्यक्तभएको छ। यी गीतहरूमा प्रेम केवल प्राप्तिको उत्सव होइन; गुमाउनुको पीडापनि हो। गीतकारको विशेषता के छ भने उनले विरहलाई अतिनाटकीयबनाएर प्रस्तुत गरेका छैनन्; बरु जीवनको स्वाभाविक अनुभूतिको रूपमाचित्रण गरेका छन्।
यस गीतसंग्रहको अर्को अत्यन्त महत्वपूर्ण पक्ष यसको नेपालीपन हो।गीतकार नेपाली लोकसंस्कृति, गाउँघर, भूगोल, भाषा र सामूहिक स्मृतिसँगगहिरो रूपमा जोडिएका छन्। “नेपाललाई घाउ लाग्दा नेपालीलाई सधैं दुःखहुन्छ” भन्ने पंक्तिले राष्ट्रिय चेतनालाई अत्यन्त प्रभावकारी ढंगले प्रस्तुत गर्छ।
यो केवल देशप्रेमको नारामात्र होइन; आफ्नो भाषा, संस्कृति रपहिचानप्रतिको भावनात्मक प्रतिबद्धता हो। विशेषतः प्रवासमा रहेकानेपालीहरूका लागि यस्ता गीतहरूले सांस्कृतिक स्मृतिलाई जीवित राख्नेकाम गर्छन्।
त्यसैगरी “दार्जिलिङ भुटान” जस्ता गीतहरूले नेपाली जातीय पहिचानकोसाझा भावनालाई उजागर गर्छन्। सीमाले विभाजित गरे पनि भाषा, संस्कृतिर भावनाले नेपाली समुदायलाई जोडेको छ भन्ने सन्देश गीतमा पाइन्छ।
गीतकारले लोकभाषा, लोकलय र ग्रामीण जीवनका बिम्बहरूको अत्यन्तप्रभावकारी प्रयोग गरेका छन्। “माली गाईको दूध”, “म त पूर्वेली ठिटो”, “दार्जिलिङको सानो रेलैमा” जस्ता गीतहरूमा नेपाली लोकजीवनको मिठासभेटिन्छ।
यस्ता गीतहरूले पाठकलाई केवल पढ्न मात्र बाध्य पार्दैनन्; ती गाउँघरकोबाटो, मेलापात, मादलको ताल, खेतबारी र लोकसंस्कृतिको संसारमापुर्याउँछन्। यही लोकसंवेदना यस कृतिको सौन्दर्य हो।
दार्शनिक चेतना पनि यस संग्रहको महत्वपूर्ण विशेषता हो। जीवन र मृत्युकोअनिवार्य सत्यलाई गीतकारले बारम्बार उठाएका छन्। “यता टाल्दा उतातिरफाट्छ जिन्दगी” जस्ता पंक्तिहरूले जीवनको अस्थिरता र मानवीयविवशतालाई अत्यन्त मार्मिक ढंगले अभिव्यक्त गर्छन्।
त्यस्तै “उज्यालो दिन नसकेपछि घामको मृत्यु हुन्छ” भन्ने अभिव्यक्तिलेकेवल प्राकृतिक सन्दर्भ मात्र होइन, नैतिक र मानवीय अस्तित्वको संकेत पनिगर्दछ।
गीतकारले यहाँ जीवनको मूल्य, करुणा र मानवीय उत्तरदायित्वबारे गम्भीरप्रश्न उठाएका छन्। यो दार्शनिक गहिराइले गीतहरूलाई साधारणमनोरञ्जनभन्दा माथि उठाएको छ।
भाषाशैलीका दृष्टिले हेर्दा, गीतकारको भाषा सरल, सहज र गेय छ। उनलेअत्यधिक जटिल शब्दावली प्रयोग गरेका छैनन्। यही कारणले गीतहरूआमपाठक र श्रोतासम्म सहज रूपमा पुग्न सक्छन्। तर सरलता हुँदाहुँदै पनिभावको गहिराइ कमजोर भएको छैन। धेरै ठाउँमा लोकबिम्ब र प्रतीकहरूकोप्रयोग अत्यन्त प्रभावकारी छ।
यद्यपि, समालोचनात्मक दृष्टिले हेर्दा केही सीमित पक्षहरू पनि देखिन्छन्।कतिपय गीतहरूमा भाव दोहोरिने प्रवृत्ति भेटिन्छ। विशेषतः प्रेम र विरहकाकेही गीतहरूमा समान भावभूमि पुनरावृत्त भएको अनुभव हुन्छ। यदिगीतकारले विषयगत विविधतालाई अझ विस्तार गरेका भए संग्रह अझ बढीबहुआयामिक बन्न सक्थ्यो।
त्यस्तै केही गीतहरूमा अत्यधिक भावुकता देखिन्छ, जसले कहिलेकाहीँकाव्यात्मक सन्तुलनलाई कमजोर बनाउँछ। तर यो कमजोरीभन्दा पनिगीतकारको भावप्रधान स्वभावको परिणाम हो भन्न सकिन्छ।
संग्रहको अर्को महत्वपूर्ण उपलब्धि भनेको यसको गेयता हो। यी गीतहरूपढ्दा मात्र होइन, गाउन सकिने संरचनामा छन्। यसले नेपालीगीत–साहित्यको मौखिक परम्परालाई निरन्तरता दिएको छ। धेरै गीतहरूमालोकलयको प्रभाव स्पष्ट देखिन्छ, जसले तिनलाई संगीतात्मक बनाएको छ।
समग्रमा भन्नुपर्दा, “फूलको आँसु” नेपाली गीतसाहित्यमा संवेदना, प्रेम, सामाजिक चेतना र नेपालीपनको सुन्दर अभिव्यक्ति लिएर आएको कृति हो।यस संग्रहका गीतहरूले पाठकलाई रुवाउँछन्, सम्झाउँछन्, सोच्न बाध्यबनाउँछन्, र कहिलेकाहीँ आफ्नै जीवनसँग साक्षात्कार गराउँछन्।
आजको समय अत्यन्त व्यस्त, यान्त्रिक र संवेदनाहीन बन्दै गएको छ। यस्तोसमयमा मानवीय भावनालाई बचाइराख्ने साहित्यको आवश्यकता झन्बढेको छ। “फूलको आँसु” त्यही मानवीय संवेदनालाई जोगाइराख्ने एउटामहत्वपूर्ण साहित्यिक प्रयास हो।
अन्त्यमा, गीतकार गोविन्द हुमागाईंलाई यस्तो संवेदनशील, गेय रजीवनस्पर्शी कृति नेपाली साहित्यलाई प्रदान गर्नुभएकोमा हार्दिक बधाईव्यक्त गर्न चाहन्छु। यो कृतिले नेपाली गीत–साहित्यमा आफ्नो विशिष्टस्थान बनाउने विश्वास व्यक्त गर्दछु।
धन्यवाद।
विश्लेषक:
डा. हरि उप्रेती
(Dr. Hari Uprety)
साहित्यकार, गीतकार तथा समालोचक
