शरणार्थी शिविरबाट अमेरिकाको मञ्चसम्म
ग्लोबलपोस्ट विशेष
@ अर्जुन प्रधान
भुटानको हरियाली पहाडहरूबाट निकालिएका लाखौँ नेपाली भाषीहरूमध्ये गणेश प्रधान एक यस्तो नाम हुन्, जसले निर्वासनको पीडालाई साङ्गीतिक उर्जामा परिणत गर्न सफल भए। सन् १९७३ मा भुटानको गोशी गाउँमा जन्मिएर, सन् १९९० को राजनीतिक उथलपुथलमा देश छाड्न बाध्य भएका उनले नेपालको शरणार्थी शिविरमा दशकौँ बिताए। आज उनी अमेरिकाको ओहायो राज्यमा बसोबास गर्दै नेपाली सुगम सङ्गीतका एक स्थापित आवाज र शरणार्थी समुदायका अथक सेवक बनिसकेका छन्। उनको कथा केवल एक व्यक्तिको होइन । यो त निर्वासित पुस्ताको सामूहिक साहस र पहिचानको कथा हो।
भुटानको दक्षिण क्षत्रमा अवस्थित दागाना जिल्लाको गोशी गाउँ को हरिया खेत, पहाडी सिलसिला र नेपाली भाषी परिवारहरूको सघन बस्ती। यहीँ स्वर्गीय टंक बहादुर प्रधान र भक्त माया प्रधानको घरमा गणेशको जन्म भयो। उनको बाल्यकाल खेतीपाती, पशुपालन गर्दै आफ्नो ३ बर्ष कै उमेरमा बुबाको निधन र ८ बर्ष नपुग्दै आमा परिवारबाट अलगिनु परेता पनि हजुरआमाको साथ र सहयोगमा पारिवारिक मायाको न्यानोमा बित्यो। गोशी जुनियर हाई स्कूलमा अध्ययन गर्दा उनले शिक्षाको महत्त्व बुझेका थिए, तर तत्कालीन भुटान सरकारको नीतिले नेपाली मूलका नागरिकहरूलाई क्रमशः कुनाकाप्चामा धकेल्दै थियो।
सन् १९८५ को नागरिकता ऐनपछि भुटान सरकारले ‘एक राष्ट्र, एक जनता’ को नाममा नेपाली भाषी लोत्साम्पा समुदायमाथि दमनको श्रृंखला सुरु गर्यो। स्थानीय भाषा, पोशाक र संस्कृतिमाथि प्रतिबन्ध लगाइयो। गणेशको परिवार पनि यो दमनको चपेटामा परे। घर-जग्गा, खेतबारी सबै छाडेर जान बाध्य पारिएको उनको परिवारको पीडा शब्दमा व्यक्त गर्न सकिँदैन। यस सम्बन्धमा गणेश प्रधान आफैँले तल उल्लिखित विस्तृत अनुभव साझा गरेका छन्। हामीले सधै देशबाट सरकारले दमन गरेर लखेटेको भनेर लेखिरहदां गणेशको भोगाइ भने अलिक फरक छ । सरकारको दमनले भन्दा पनि सबै आ-आफ्नताहरू देशबाट निस्किएपछि अर्को विकल्पका रूपमा निस्किएको वार्ताहरुमा भन्दै आएका छन् ।
भुटानको ऐतिहासिक रेकर्डअनुसार सन् १९९० को राजनीतिक आन्दोलनपछि क्रमशः सन् १९९२ सम्ममा करिब एक लाखभन्दा बढी नेपाली भाषी नागरिकहरू देश छाड्न बाध्य भए। गणेश प्रधानको परिवार पनि यही ऐतिहासिक विस्थापनको एक हिस्सा बन्यो। तर उनको आमा भक्त माया प्रधान हाल पनि भुटानमै रहनुभएको छ । एउटा तथ्य जसले परिवार विभाजनको दुखद यथार्थलाई झल्काउँछ।
गणेश प्रधानका आफ्नै शब्दमा:
“सन् १९९० मा भुटानमा भएको राजनीतिक अस्थिरताका कारण अन्योलमै आफ्नो जन्मभूमि छोड्नु परेकोमा मलाई पश्चाताप लागेको छ। त्यस समयमा अपरिपक्व नेतृत्वका कारण प्रजातन्त्र र मानवअधिकारबारे पूर्ण ज्ञानको अभावमै आन्दोलन विस्तार गरियो, जसले आमजनतालाई पूर्वजानकारी नदिई एकाएक राजनीतिक परिवर्तनको बाटोमा धकेल्यो। त्यस परिस्थितिमा भुटान सरकारले जनतालाई शान्त र धैर्यताका साथ बस्न आग्रह गर्दै भन्यो “दोषीलाई मात्र कारबाही गरिनेछ, निर्दोष जनतालाई केही गरिनेछैन। तर आफन्त, छरछिमेकी र साथीभाइ सबैले देश छाडेपछि एक्लो हुने डरले गर्दा लगभग ९०% जनता देश छाड्ने निर्णयमा पुगे। म आफैँ चाहिँ विशुद्ध राजनीतिक कारणले होइन, कार्यस्थलमा भएको अन्यायका कारण देश छाड्न बाध्य भएको हुँ।
भुटान सरकारको आश्वासनमा विश्वास गरी देशमै बसेका मानिसहरू हाल पनि सुरक्षित आफ्नो व्यवसाय गर्दै त्यहीँ बसिरहेका छन्। मेरै नातागोतामा पर्नेहरू लगभग एक हजार जना भुटानमै छन्। यसैगरी बाहिरिएका परिवारहरूमध्ये लगभग ८०% को कम्तिमा दुई जना आफन्त भुटानमै सुरक्षित बसोबास गरिरहेका छन्। त्यसैले देश छाड्नुमा भुटान सरकारको मात्र दोष छैन हामीले आफैँ पनि राजनीतिक चेतनाको अभावमा अपरिपक्व निर्णय गरेका थियौँ। त्यसैले भुटानमा बसेका र बाहिरिएका नेपाली समुदायबिच जहाँ बसे पनि परस्पर सहकार्य र सद्भावले बाँच्न पाए राम्रो हुने थियो।”
सन् १९९२ मा नेपालको मोरङ जिल्लास्थित पथरी शनिश्चरे शरणार्थी शिविरमा आफ्नो नयाँ ‘घर’ बनाउनु परेको थियो गणेश प्रधानले। सेक्टर एल/२, छाप्रो नम्बर ३७ यही सानो छाप्रोले उनको अर्को अध्यायको सुरुवात गरायो। शिविरको जीवन कठिन थियो: खाद्यान्नको अभाव, स्वास्थ्य सेवाको अभाव, र सबभन्दा ठूलो भविष्यको अनिश्चितता।
तर गणेशले अभावलाई अवसरमा बदले। उनले शिविरमा रहँदै त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट स्नातक (B.A.) तह पूरा गरे एक उपलब्धि जुन शरणार्थी शिविरको अस्थिर वातावरणमा सहज थिएन। नेपाली साहित्य परिषद् भुटानले उनको साहित्यिक योगदानलाई मान्यता दिँदै ‘साहित्य भूषण’ को उपाधिले विभूषित गर्यो। शिक्षाले उनलाई केवल ज्ञान दिएन, यसले उनलाई समुदायको नेतृत्व गर्ने आत्मविश्वास पनि दियो।
शिविरमा उनले सेक्टर हेड, शिक्षक र विद्यालय परामर्श दाताको जिम्मेवारी सम्हाले। हजारौँ बालबालिका र किशोरकिशोरीहरूलाई शिक्षाको बाटोमा लम्काउने कार्यमा उनको भूमिका अतुलनीय थियो। अनेकौँ परिवारहरू निराशाको गर्तामा डुब्दा उनले आशाको दियो बालिरहे। यो अनुभवले पछि अमेरिकामा उनको सामाजिक सेवाको आधार बन्यो।
पथरी शिविरमा बिताएका लगभग दुई दशकले गणेशलाई एउटा महत्त्वपूर्ण सत्य सिकायो: मान्छेको पहिचान उसको ठेगानाले होइन, उसको कर्म र संस्कारले निर्धारण गर्छ। उनले शिविरमा नेपाली सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा सक्रिय सहभागिता जनाए, गीत गाए र साहित्यिक रचनामा आफूलाई अभिव्यक्त गरे। यही सांस्कृतिक जागरणले उनको पछिल्लो साङ्गीतिक यात्राको बीउ रोप्यो।
सन् २०११ मा UNHCR र अमेरिकी सरकारको पुनर्वास कार्यक्रमअन्तर्गत गणेश प्रधान ओहायो राज्यको क्लिभल्याण्ड शहरमा पुगे। नयाँ देश, नयाँ भाषा, नयाँ संस्कृति सबै अपरिचित थियो। तर उनको सेवाभावले उनलाई छिट्टै समुदायमा स्थापित गर्यो।
हाल उनी ‘Asian Services In Action (ASIA)’ मा प्रोग्राम कोअर्डिनेटरका रूपमा कार्यरत छन्। यो संस्थाले क्लिभल्याण्डका एशियाली र शरणार्थी समुदायहरूलाई स्वास्थ्य, शिक्षा र सामाजिक सेवा प्रदान गर्छ। गणेशको काम मुख्यतः नवआगन्तुक शरणार्थी परिवारहरूलाई अमेरिकी प्रणालीमा अभिमुखीकरण गराउने र उनीहरूको आत्मनिर्भरता बढाउने हो।
यसका अलावा उनी ‘The Hope Center’ मा ESL (English as a Second Language) शिक्षक र ‘मेन्टल हेल्थ एम्बेसेडर’ का रूपमा पनि सक्रिय छन्। नयाँ पुस्तालाई अमेरिकी नागरिकताको परीक्षाको तयारी गराउने उनको कार्य समुदायमा विशेष महत्त्व राख्छ। उनले सयौँ परिवारहरूलाई अमेरिकी नागरिकता प्राप्त गर्न सहयोग गरिसकेका छन् एउटा योगदान जसको मूल्याङ्कन आर्थिक रूपमा गर्न सम्भव छैन।
मानसिक स्वास्थ्य दूतको रूपमा उनको कार्य विशेष रूपमा महत्त्वपूर्ण छ। शरणार्थी समुदायमा मानसिक स्वास्थ्यबारे खुलेर कुरा गर्ने संस्कृति अभिन्न छ। गणेशले यो वर्जनालाई तोड्ने प्रयास गर्दै आएका छन् समुदायका सदस्यहरूलाई मानसिक स्वास्थ्य सेवा खोज्न प्रोत्साहित गर्दै। उनको यो पहल क्लिभल्याण्डको नेपाली-भुटानी समुदायमा एक सकारात्मक परिवर्तनको सुरुआत मानिन्छ।
पिडामा हुदां त गितसंगित र सहित्याले समालेको गणेशलाइ । ति मिठा-मिठा सृर्जनाहरूलाइ जुलाई २०१९ मा गणेश प्रधानले आफ्नो पहिलो गीत सार्वजनिक गरेपछि नेपाली सुगम सङ्गीत जगतमा एक नयाँ आवाज थपियो। सन् २०२५ सम्ममा उनले २३ वटा गीत सार्वजनिक गरिसकेका छन्, र फेब्रुअरी ९, २०२६ मा ‘तिमीलाई हेरी रहूँ’ नामक थप एउटा गीत सार्वजनिक भएको छ। प्रत्येक गीत आआफ्नै पहिचान र भावसहित श्रोताहरूको मनमा स्थान बनाउन सफल भएको छ।
उनका गीतहरूको विविधता उल्लेखनीय छ: ५ वटा राष्ट्रभक्ति गीत, २ क्रिस्चियन भजन, ३ किराती भजन र १ बुद्ध भजन। यो वैविध्यले उनको सर्वधर्म समभावको दृष्टिकोण झल्काउँछ। एक शरणार्थी जसले बहुसांस्कृतिक वातावरणमा आफ्नो पहिचान खोजेका थिए, उनका गीतहरूले पनि त्यही बहुरंगी चरित्र बोकेका छन्।
उनका चर्चित सहयोगहरू:
• रचना रिमालसँग ‘माया जालमा’ एक मर्मस्पर्शी प्रेमगीत जसले श्रोताहरूको मन जित्यो।
• समीक्षा अधिकारीसँग ‘तिम्रो कर्के नजरा’ युवा पुस्तामा लोकप्रिय भएको यो गीत डिजिटल प्लेटफर्ममा व्यापक रूपमा सुनिएको छ।
• ममता गुरुङसँग ‘छुट्दैन माया जाल’ मायाको अटुटपनको भावना बोकेको यो गीत आफैँमा एक काव्यात्मक अनुभव हो।
• अस्मिता अधिकारीसँग ‘वाल्ली भन्दा’ सरल भाषामा गहिरो भाव बोकेको यस गीतले ग्रामीण नेपाली जीवनशैलीलाई मार्मिक ढङ्गले प्रस्तुत गर्छ।
यी गीतहरूमा संगीतकर्मीहरूको योगदान पनि उल्लेखनीय छ। आधार तुम्बापो, सिडी विजय अधिकारी, सुशिल विश्वकर्म,मनिकुमार लुंगेली, मनिकुमार गजमेर, माधव तिम्सिना, सन्तोश रसाईली, पुर्ण गुरूंग, बुद्ध बिर फागो, विष्णु रामदाम, मान सिंग रियांग प्रमोध उपाध्यय, विषणु अधिकारी, सौगत जंग थापा, बुद्धीमान थापा र विसाल निरौला जस्ता प्रतिभाशाली संगीतकर्मीहरूको सहयोगले गणेशका गीतहरूले एक विशेष पहिचान बनाएका छन्। उनका गीतहरूको भिडियो प्रस्तुतीकरण पनि व्यावसायिक मापदण्डको रहेको छ, जसले प्रवासमा बसेका नेपाली श्रोताहरूको मनमा नोस्टाल्जियाको लहर ल्याउँछ।
गणेशका राष्ट्रभक्ति गीतहरू विशेष रूपमा उल्लेखनीय छन्। एउटा मान्छे जसलाई आफ्नै देशले निष्कासित गरेको थियो, उसको कलममा राष्ट्रभक्तिको भाव ,यो एउटा विरोधाभास जस्तो लाग्न सक्छ। तर गणेशका लागि यो विरोधाभास होइन। ‘मेरो राष्ट्रभक्ति भुटानले खोस्न सकेन,’ उनी भन्छन्, ‘किनभने नेपाल हाम्रो पूर्खाको माटो हो, र त्यो भावना रगतमा बग्छ।’
गणेश प्रधानको जीवन यात्रामा उनकी धर्मपत्नी हरि माया प्रधानको भूमिका अविभाज्य छ। तीन छोरीका यो परिवारले अमेरिकामा आफ्नो नयाँ जीवन निर्माण गर्दा सांस्कृतिक जरा कायम राखेको छ। हरि मायाको प्रोत्साहन र सहयोगबिना गणेशको शिक्षा र साङ्गीतिक यात्रा सम्भव हुने थिएन।
यो पारिवारिक सहकार्य अब पर्दामा पनि देखिएको छ। मार्च २१, २०२५ मा गणेश र हरि मायाको पहिलो युगल गीत “आलारे जोवन हे साइँली…” सार्वजनिक भएको छ। यो गीत केवल एउटा साङ्गीतिक सिर्जना मात्र होइन । यो दुई जीवनसाथीको संयुक्त कलात्मक अभिव्यक्ति हो, जुन दशकौँको साझा संघर्ष र प्रेमको प्रतिफल हो।
गणेशको साङ्गीतिक यात्रा यहीँ रोकिँदैन। आगामी दिनहरूमा उनका थप उत्साहजनक युगल गीतहरू सार्वजनिक हुने तयारीमा छन् । नेपाली सङ्गीत जगतकी सुपरिचित गायिका अञ्जु पन्तासँग एउटा युगल, नेपाल आइडलकी प्रतिभाशाली गायिका गंगा सोनमसँग अर्को युगल, लोकप्रिय गायिका तृप्ति खड्का गुरुङसँग एउटा र दार्जिलिङकी सुरीली गायिका भावना थापासँग थप एउटा युगल गीत आउँदैछ। यी सहकार्यहरूले गणेश प्रधानको साङ्गीतिक क्षितिज झन् फराकिलो बन्दैछ भन्ने स्पष्ट सङ्केत दिन्छन्।
शरणार्थी शिविरको कठिन जीवनमा पनि साहित्य र सङ्गीतप्रतिको लगाव नछाडेका गणेश प्रधानलाई नेपाली साहित्य परिषद् भुटानले ‘साहित्य भूषण’ उपाधिबाट र काठमाडौँस्थित प्रयास मञ्च नेपालले सम्वत् २०८२ मा ‘सङ्गीत साधना सम्मान’ बाट विभूषित गरेको छ । जुन समारोहमा नेपालका पूर्व प्रधानमन्त्री माननीय झलनाथ खनाल प्रमुख अतिथि हुनुहुन्थ्यो। पथरी शिविरको सानो छाप्रोदेखि काठमाडौँको राष्ट्रिय मञ्चसम्म पुगेको यो सम्मान यात्राले एउटै सन्देश दिन्छ । परिस्थितिले मान्छेलाई विस्थापित गर्न सक्छ, तर प्रतिभा र समर्पणलाई कहिल्यै होइन। यि कार्यहरूवाट आफ्ना तीन छोरीहरूलाई अमेरिकामा हुर्काउँदै गणेश र हरि माया नेपाली-भुटानी संस्कृति र भाषाको सङ्गालो गर्न प्रतिबद्ध छन्। उनका छोरीहरूले नेपाली सुन्छन्, नेपाली बोल्छन् र आफ्नो बाबाको गीतहरू गाउँछन्। यो सांस्कृतिक निरन्तरता नै प्रवासी पुस्ताको सबभन्दा ठूलो उपलब्धि हो।
गणेश प्रधानको जीवनगाथाले हामीलाई धेरै कुरा सिकाउँछ। पहिलो परिस्थितिले मान्छेको भूगोल बदल्न सक्छ, तर उसको आत्मा र पहिचान होइन। दोस्रो शिक्षा, कला र सेवा यी तीन कुरा मिलेर एउटा मान्छेलाई समाजको लागि अपरिहार्य बनाउँछ। तेस्रो प्रेम र परिवार नै जीवनको सबभन्दा बलियो आधार हो।
भुटानको गोशी गाउँदेखि क्लिभल्याण्डको व्यस्त सडकसम्मको यो यात्रामा गणेश प्रधानले न कहिल्यै आफ्नो भाषा बिर्से न आफ्नो सङ्गीत। उनका गीतहरू आज विश्वभरका नेपाली भाषी श्रोताहरूसम्म पुगेका छन् विशेषगरी प्रवासमा बस्ने ती मान्छेहरूसम्म जो आफ्नो जरासँग जोडिइरहन चाहन्छन्।https://youtube.com/@ganeshpradhan498?si=7s285fXekelzBQd6
ग्लोबलपोस्ट परिवार गणेश प्रधान र उनकी धर्मपत्नी हरि माया प्रधानको साङ्गीतिक, सामाजिक र पारिवारिक यात्राको उत्तरोत्तर उन्नति र सफलताको हार्दिक कामना गर्दछ। उनको कथा प्रवासी नेपाली समुदायका लागि एउटा प्रकाशस्तम्भ हो कि माटो बदलिए पनि मन बदलिँदैन, र सङ्गीत त कहिल्यै सीमाभित्र बाँधिँदैन।
© ग्लोबलपोस्ट २०२६ | सर्वाधिकार सुरक्षित
